Eigen rol in het ecosysteem

Misschien verwijder je elke spin die je in huis tegenkomt. Toch zou ik je willen aanraden om eens verder te kijken. Spinnen zijn namelijk fascinerende dieren. Er bestaan ontzettend veel verschillende soorten, die elk hun eigen rol spelen in het ecosysteem.

Waarom zien we zoveel spinnen in de herfst?

Veel mensen hebben het idee dat er in de herfst ineens veel meer spinnen zijn. In werkelijkheid waren veel van die spinnen er waarschijnlijk al. Je zag ze alleen niet. In de herfst worden mannelijke spinnen volwassen, meestal iets eerder dan de vrouwtjes. Zodra een mannetje volwassen is, gaat hij op zoek naar een partner. Daarbij volgt hij de geurstoffen die het vrouwtje verspreidt via de lucht en haar spinseldraden. Wanneer de mannetjes actief op zoek gaan naar een vrouwtje, komen ze vaker tevoorschijn. Ook zijn ze dan groter dan eerder in hun leven. Daardoor vallen ze dus meer op in huis en tuin!

Jonge spinnen brengen veel tijd door in kieren, spleten en andere beschutte plekken. Als een spin eenmaal volwassen is, hoeft hij niet meer te vervellen en is die bescherming minder belangrijk. In de winter zoeken veel soorten opnieuw een schuilplaats om de kou te overleven. Maar niet alle spinnen leven lang. Sommige mannetjes leven slechts enkele weken als volwassen dier. Hun leven staat dan vrijwel volledig in het teken van het vinden van een partner.

Kruisspinnenwebben / Ger Tik
© Ger Tik
Kruisspinnenwebben

Hoe planten spinnen zich voort?

Een mannetjesspin die een vrouwtje heeft gevonden, moet voorzichtig te werk gaan. Je hebt vast weleens gehoord dat een vrouwtje haar partner soms opeet na de paring. Dat gebeurt niet altijd, maar het risico bestaat wel degelijk. Daarom hebben mannetjes allerlei strategieën ontwikkeld om veilig dichterbij te komen. De wolfspinman kan bijvoorbeeld een dode vlieg als geschenk aanbieden. Terwijl het vrouwtje bezig is met haar maaltijd, loopt het mannetje minder kans om zelf op het menu te belanden. Ook de manier van benaderen is belangrijk. Door trillingen, geuren en specifieke bewegingen laat een mannetje zien dat hij een potentiële partner is en geen prooi. 

Spinnen planten zich bovendien anders voort dan veel andere dieren. Het mannetje verzamelt zijn zaadcellen eerst in een klein spinselweb. Vervolgens brengt hij deze met speciaal aangepaste tastorganen over naar het vrouwtje. Aan die tastorganen kun je vaak zien of een volwassen spin een mannetje of een vrouwtje is. Bij mannetjes zijn ze verdikt en lijken ze een beetje op kleine bokshandschoenen.

Als een spin geen insect is, wat is het dan wel?

Spinnen behoren tot de geleedpotigen, net als insecten, duizendpoten en kreeftachtigen. Geleedpotigen hebben geen skelet aan de binnenkant van hun lichaam, zoals wij, maar een hard uitwendig skelet: het exoskelet. Dat exoskelet kan niet meegroeien. Daarom moeten spinnen regelmatig vervellen terwijl ze opgroeien. Pas na hun laatste vervelling zijn ze volwassen.

Hoewel spinnen en insecten beiden geleedpotigen zijn, verschillen ze duidelijk van elkaar. Het makkelijkste kenmerk is het aantal poten. Insecten hebben drie paar poten, terwijl spinnen vier paar poten hebben. Ook hun lichaamsbouw is anders. Een insect bestaat uit drie lichaamsdelen: kop, borststuk en achterlijf. Bij spinnen zijn die onderdelen samengevoegd tot twee hoofdgedeelten.

Hoe zit het met hooiwagens?

Niet alle spinachtigen zijn echte spinnen. Ook schorpioenen, teken, mijten en hooiwagens behoren tot de groep van de spinachtigen. Hooiwagens worden vaak verward met spinnen doordat ze lange, dunne poten hebben. Toch zijn er duidelijke verschillen.

Het lichaam van een hooiwagen bestaat uit één ovaal geheel. Bij een spin zie je twee duidelijk gescheiden lichaamsdelen. Daarnaast hebben spinnen gifklieren waarmee zij prooien kunnen verlammen, die hebben hooiwagens niet. Ook de ogen verschillen. De ogen van een hooiwagen zitten op een klein verheven heuveltje boven op het lichaam, terwijl spinnen meestal zes tot acht ogen hebben die anders over de kop zijn verdeeld. Hooiwagens hebben bovendien een gevarieerd dieet. Ze eten niet alleen kleine dieren, maar ook dood organisch materiaal, plantaardige resten en soms zelfs uitwerpselen.

Zie je dus een spinachtige met heel lange poten? Kijk dan eens goed naar het lichaam. Bestaat het uit één geheel, dan heb je waarschijnlijk een hooiwagen gevonden. Zie je twee lichaamsdelen, dan is het een spin.

Welke spinnen kun je tegenkomen?

Loop je in de nazomer of herfst langs een heg of door een bos, dan is de kans groot dat je door een kruisspinnenweb loopt. De kruisspin is een van de bekendste spinnen van Nederland en herken je aan het lichte kruisvormige patroon op het achterlijf. Rond dat kruis bestaan zelfs oude verhalen. Volgens een legende hielp een spin Jezus tijdens zijn kruisiging door vliegen van hem weg te houden. Als beloning zou de spin een kruis op haar rug hebben gekregen. De biologische verklaring is minder mysterieus: het patroon ontstaat door lichtgekleurde plekken die weinig pigment bevatten.

Een andere bekende soort is de gewone huisspin. Deze maakt een horizontaal web dat uitloopt in een trechtervormige schuilplaats. Vanuit die trechter schiet de spin naar voren zodra een prooi het web raakt. Vind je weleens een spin in de badkuip? Dan is die waarschijnlijk niet via de afvoer naar boven gekomen. Vaak is de spin simpelweg uitgegleden en kan hij door de gladde wanden geen grip meer krijgen. Een grotere verwant is de grote huisspin. De mannetjes kunnen een spanwijdte van wel zeven centimeter bereiken en opvallend snel rennen. Ondanks hun indrukwekkende uiterlijk zijn ze ongevaarlijk voor mensen.

Een andere soort die je vaak binnenshuis aantreft, is de grote trilspin. Deze slanke spin hangt regelmatig in hoeken van plafonds en maakt een los, rommelig web. Wordt ze verstoord, dan begint ze hevig te trillen. Daar dankt ze haar naam aan. Met haar lange poten kan de trilspin prooien op veilige afstand houden terwijl ze die met zijde inpakt. Zelfs andere spinnen kunnen daarbij op het menu belanden.

Kruisspinnenwebben / Ger Tik
© Ger Tik
Kruisspinnenweb

Welke rol heeft de spin in het ecosysteem?

Spinnen behoren tot de belangrijkste roofdieren van de wereld van de kleine ongewervelden. Ze vangen grote aantallen insecten en andere geleedpotigen en helpen zo populaties in balans te houden. In Nederland leven meer dan zeshonderd spinnensoorten. Samen vormen zij een belangrijke schakel in vrijwel ieder ecosysteem, van stadsparken en tuinen tot bossen en landbouwgebieden.

Wie spinnen wil helpen, kan zorgen voor voldoende schuilplaatsen. Heggen, struwelen, houtwallen, bloemrijke akkerranden en takkenhopen bieden beschutting tegen roofdieren en extreme weersomstandigheden. Een gevarieerde omgeving zorgt bovendien voor voldoende prooien. Ook het vermijden van insecticiden is belangrijk. Deze middelen zijn niet alleen schadelijk voor insecten, maar kunnen ook spinnen treffen of hun voedselbron verminderen.

Hoewel ze misschien niet de populairste dieren zijn, vervullen spinnen dus een onmisbare rol. De volgende keer kijk je vast toch nét iets anders naar de spin in de hoek van de kamer.

Sarah Ligthart

Functie

Projectmedewerker Betrekken bij Groen

Sarah ondersteunt in het begeleiden van zo'n 140 vrijwilligersgroepen. Maar ook vrijwilligers die soorten beschermen en inventariseren helpt zij met alle plezier. Zij deelt graag haar kennis en enthousiasme met iedereen. Ook is zij coördinator van de Natuurwerkdag voor Noord-Holland. Natuurbeheer, ecologie en de veelzijdigheid van de soorten natuurgebieden waar de vrijwilligers werken, hebben volop haar interesse. 

Neem contact op
Sarah Ligthart