| home |
Home
Castricum, 2010
Wilde planten en kerst
 |
De overige natuur is in rust, overwintert onder de grond of warm ingepakt bovengronds.
Met de kerst maken we veel gebruik van wilde planten in stukjes of hele bomen die we in huis zetten en daar gaat het dit keer over.
Wilde planten en kerst
Kerst, het feest van het licht, draaide in vroegere tijden om de zonnewende; de terugkeer van het leven. Na de kerstening werd de geboorte van Christus, in feite ook de terugkeer van het leven, gevierd. Wat bleef waren de oude symbolen.
Planten die groen bleven, hun bladeren niet verloren in de winter, hadden een bijzondere betekenis. Deze planten bleven in leven en gingen niet dood. Het groen symboliseerde het nieuwe jaar van het frisse groen. Wilde planten en kerst gaan dus over groenblijvende planten.
Vruchten en vooral zaaddozen worden als decoratie veel gebruikt. Ook deze symboliseren een nieuwe belofte, het uitlopen van de zaden in het voorjaar.
Groen blijvende planten, struiken en bomen
De Kerstroos is een bekende tuinplant. Deze plant van het geslacht helleborus of nieskruid blijft groen en gaat bovendien rondom kerst ook nog bloeien. De H.niger die wit bloeiend is werd als stinsenplant veel aangeplant en wordt kerstroos genoemd. De meeste helleborus soorten bloeien geelgroen. Een andere benaming en soort is de wrangwortel. Deze plant werd gebruikt als veeartsenijplant tegen de ziekte "wrang" een ontsteking van de uier. De wortelstok van de plant bevat de genezende stoffen. Oorspronkelijk komt de plant uit het Middeneuropese gebergte. Voortplanting van de plant gaat niet met zaden maar met stukken wortelstok die uitlopen. Ook deze planten bloeien rondom de kerst.
De mistletoe, maretak of vogellijm (Viscum album) is ook een groenblijvende plant die bij de kerst hoort in Angelsaksische landen. De plant is bekend uit de Asterix en Obelix albums waarbij de druïde Panoramix met het gouden snoeimes deze magische plant plukte. De strip verwijst naar het aloude gebruik. In Nederland groeit de plant voornamelijk in Zuid-Limburg op kalkhoudende gronden. In Amsterdam zijn er twee groeiplaatsen bekend.
Het is een halfparasiet die met zijn wortels het sap van de boom steelt. De plant bereikt hier zijn noordelijkste grens en het is bekend dat de plant in warmere periodes meer noordelijk oprukt. De blaadjes en stengels van de plant zijn gaffelvormig vertakt en precies in de splitsing groeien de bessen. Dit symboliseert man en vrouw die samenkomen en vrucht vormen. Staat men tegelijkertijd onder de mistletoe dan bevorderde dat de vruchtbaarheid. Later ontdekte men dat rondom de kerst de nachten het langst duren en omdat mensen gemiddeld acht uur slapen werd de overige tijd gebruikt om de vruchtbaarheid uit te testen.
Hulst (ilex aquifolium) is de enige wintergroen blijvende loofboom van Noord-West Europa.
Het zijn kleine bomen die veel voorkomen in de struiklaag van bossen. De groenblijvende bladeren van jonge bomen zijn getand en oudere exemplaren zijn vaak gaafrandig. De boom houdt niet van strenge vorst en doet het dus goed in ons gematigde klimaat op een matig vochtige, humusrijke en lichtzure gronden.
Hulst wordt voornamelijk decoratief gebruikt. Wel is bekend dat de boom vroeger gespaard bleef vanwege zijn groen blijven in de winter. De vruchten worden nauwelijks door vogels gegeten omdat ze erg hard zijn.
De Taxus, een groenblijvende naaldboom, groeit vaak op dezelfde plekken als Hulst. Taxus wordt echter nauwelijks gebruikt voor de kerst. De bessen zijn giftig.
Klimop (Hedera helix) is ook een groenblijvende plant. De combinatie van de groene bladeren en de donkere bessen zijn bijzonder decoratief. De plant verspreidt een enigszins harsachtige lucht. Ook deze plant komt oorspronkelijk voor in de ondergroei van loofbossen. Hij houdt van voedselrijke, kalkhoudende gronden het liefst in de schaduw.
O Dennenboom, o denneboom, wat zijn uw takken wonderschoon. Vermoedelijk is de verering van dennebomen afkomstig uit Zuid Duitsland. De heilige Eik stond in onze landen bekend om vereerd te worden. Hier komt van nature alleen de grove den voor. Bepaald geen boom om in de kamer te zetten. Overigens een eik ook niet. Dennen vinden we hier langs de kust en op de hogere zandgronden. Het zijn bijna allemaal aangeplante exemplaren zoals de zwarte den, corsicaanse den, oostenrijkse den en zeeden. Dennen zijn te herkennen aan de naalden waarvan er telkens twee (DUO =d van den) bij elkaar zitten.
Wat we dennenboom noemen, is meestal de fijnspar. De kerstbomen die op de markt te vinden zijn. Er bestaan heel veel ondersoorten. De boom is in ons land aangeplant en komt eigenlijk uit de gebergten in Europa. Hetzelfde geldt voor de blauwspar, die oorspronkelijk uit Noord-Amerika komt. De laatste jaren zien we ook vaak de nordmann. De boom komt oorspronkelijk uit de Kaukasus en rond de Zwarte zee. Daar worden de bomen wel 60mtr. hoog. Op markten wordt vaak een douglasspar neer gezet. Het zijn hele forse bomen met veel grovere naalden. Op de Veluwe zijn de douglassparbossen heel donker. De stammen zijn fors in omvang.
Tenslotte worden veel vruchten of liever zaaddozen gebruikt. Bijvoorbeeld de zaaddozen van de papaver of klaproos. Ook heel decoratief zijn de bollen van de Grote kaardebol. Het zijn allemaal goed droogbare vruchten.
Heel bekend zijn natuurlijk de eikels. Vaak zijn het dennenappels en sparenkegels die voor eikels worden uitgescholden. Zijn ze vers dan geuren ze heerlijk en voor het aanmaken van de openhaard zijn ze ideaal.
Bij het eten gebruiken we kastanjes. Kastanjes van de tamme kastanje maar ook allerlei noten zoals walnoot, hazelnoot, eikels (eikeltjes koffie) en vroeger ook de beukennootjes. Het zijn stuk voor stuk voedingsrijke noten die in de winterperiode goed bewaarbaar zijn en daarom vroeger werden verzameld.
Ook de lang houdbare bessen zoals krent, jeneverbes, gedroogde bosbes, veenbes, en trosbosbes (cranberries) worden bij het eten gebruikt. Niet eetbare bessen van kardinaalsmuts, sneeuwbes, hulst en klimop worden als decoratie gebruikt in de stukjes.
Buiten beschouwing laten we de mossen. Vroeger bestond er op de Veluwe een levendige handel en werd er veel verzameld. Nu mag dat niet meer omdat veel van de mossen verdwijnen. Het verzamelen voor de kerst in natuur gebieden is nog wel in gebruik maar men loopt het risico op een forse bekeuring. En zeg nu zelf, zo'n prachtig begroeide boomstam of plakken met kussentjesmos staan in het bos toch veel beter dan in een zelfgemaakt kerststukje.
Vrijwel al bovengenoemde planten, bomen, zaden en vruchten vinden we traditioneel terug en behoren tot de wilde flora van Nederland; "vegetarisch wild". Ik wens u een Fijne Kerst en geniet van het "vegetarische wild" dat u in huis haalt.
| Links: |
|
Uitjes in de Noordhollandse natuur |
|