Oranje- en koninginneplanten

Afgelopen weken is het voorjaar in alle hevigheid losgebarsten. Het lijkt alsof ineens alles tegelijk in bloei komt. Het is dan ook een vruchtbare periode. Er is voldoende vocht, de temperatuur is aangenaam en de grond is aangevuld met voedingsstoffen. In deze tijd zijn alle scheuten eiwitrijk. Rupsen en allerlei ander klein gespuis profiteert hiervan en kan explosief tot groei komen.

Op hun beurt zijn ze goed voedsel voor de jonge vogels die net uit het ei komen. Ook zij hebben het eiwitrijke voedsel hard nodig. Wilde bijen en hommels vliegen druk heen en weer om stuifmeel te verzamelen. Het broed zal ze straks van een drukke tijd verlossen en alle taken overnemen. Dan kan de koningin tot rust komen en zich bezig houden met haar geliefde bezigheid: eieren leggen.

Planten met koninklijke namen
In de wilde flora van Nederland zijn een aantal planten met het voorvoegsel Oranje. Dit verwijst naar de kleur en niet naar ons Koningshuis. Voorbeelden zijn oranje havikskruis, oranje springzaad en oranjegele paardenbloem. Verder komen er planten voor met Koning of Koningin. Dit zijn koninginnekruid, koningsvaren en koningskaars. Prinsen en prinsessen komen in de Nederlandse naamgeving niet voor.

Wél zijn er andere hoogwaardigheids- bekleders benoemd zoals de kale jonker, kardinaalsmuts, keizerkaars en keizerskroon. Ook het kroontjeskruid verwijst naar een koninklijke afkomst. Tenslotte in verband met de lintjesregen bestaan er ook nog eens lintbloemen. In de wetenschappelijke benamingen komt de term "regalis" voor die gebruikt wordt voor koninklijk of groot en fors.

De kleur oranje bij planten
Merkwaardig zijn er in de natuur vrij weinig planten die een uitgesproken oranje kleur hebben. Blauw, wit en rood en natuurlijk geel zijn veel vaker voorkomende kleuren. Oranje is een typische mengkleur. De kleuren van de bloemen zijn er om insecten aan te lokken. Insecten zien op een andere manier dan wij. Het kleurenspectrum is groter en de kans is groot dat de plant met een kleur oranje er voor een insect totaal anders uitziet omdat wij een aantal kleuren niet zien.
Vruchten zijn vaker oranje zoals de bessen van de lijsterbes, duindoorn en sinaasappel.

Caroteen veroorzaakt de geeloranje kleur. Dat spul dat ook in worteltjes zit. Oranje wordt in de meeste bloemen veroorzaakt door een rode dooradering in een gele bloem. Uitgesproken oranje zoals de lampionplant zijn er dus maar weinig. Ook hier is niet de bloem oranje maar het vlies dat om de vrucht zit. Nadat de groene kleurstof is verdwenen, blijft de oranje kleur over.

Het knikkend nagelkruid heeft aanvankelijk een rood oranje kleur. Ook hier is sprake van dooradering. Het slaapmutsje, een klaproossoort, is vaak oranje maar er zijn ook gele soorten. Met klaprozen is meer geëxperimenteerd en ik heb in mijn tuin een zuiver oranje klaproos.

Het oranje havikskruid is oranjerood tot oranjebruin maar lijkt toch het meest oranje. Andere composieten en vooral de asterachtigen kunnen aan de onderzijde oranjerood aangelopen zijn.

De tuingoudsbloem en de wilde vorm akkergoudsbloem zijn oranje. De flora spreekt echter over donkergoudgeel. Deze laatste kleuraanduiding wordt vaker gebruikt voor de gele kleur die tegen oranje aanloopt.

Conclusie: oranje bloemen zijn meestal kweekvormen en de zuiver kleur komt bij onze wilde planten zelden voor.

Planten in de wapens van ons koningshuis
Ook hier maar een mager resultaat na wat zoekwerk op het internet. In de wapens van Nassau vinden we in de vroege vorm een krans met lindebladeren. In de Nederlandse kroon is een klaverbladachtig patroon verwerkt en uiteraard de gestileerde Franse lelie is bijna overal te vinden.

Koninginnekruid
Het koninginnekruid of leverkruid (Eupatotium cannabinum) is een forse plant met schermachtige roze bloemen die omstreeks eind augustus vol in bloei staat. Dit heeft overigens niets te maken met de oude koninginnedag die op 30 augustus viel, de verjaardag van Koningin Wilhelmina. Eupatorium verwijst naar de Pontische koning Mithridates Eupator die volgens de geschiedschrijver Plinius de plant gebruikte tegen leverziekten. Cannabinum slaat op de bladeren die lijken op het blad van Cannabis sativum.
Koninginnekruid is een plant van vochtige humeuze omgeving en staat vaak in de drogere delen van een rietkraag. De plant is een enorme vlindertrekker. Tegenwoordig zijn er verschillende cultivars van de plant in de handel die in de tuin een goede aanwinst zijn.

Koningsvaren (Osmunda regalis)osmundia komt van Thor, Osmunder, de regeerder. Deze prachtige varen staat in vochtige veenweides op trilvenen. In en rond Amsterdam wordt de plant in 59 km hokken gevonden. Een beknede vindplaats zijn de oeverlanden van de Amstelveense poel en bijvoorbeeld de veenderij in Elzenhoven bij Ouderkerk a/d Amstel en verder in de Botshol en het Naardermeer.

De plant is een langzame groeier. Er is bekend dat de planten wel een eeuw oud kunnen worden. Afhankelijk van de standplaats kunnen ze wel een meter hoog worden. De plant behoort tot de beschermde planten in Nederland. 'Uitsteken' zoals vroeger wel gebeurde om orchideeën op te kweken, is ten strengste verboden.

Koningskaars (Verbascum thapsus) thapsus van wolkruid, is een hoge plant uit de familie van de toortsen. De plant komt oorspronkelijk uit Zuid-Europa maar weet zich hier op kalkrijke en warmere plekjes stand te houden zoals in de duinen en langs spoorwegemplacementen. De plant is min of meer verwilderd uit tuinen en met het spoor en schepen meegereisd.
De planten produceren enorme hoeveelheden zaden die jarenlang goed kunnen blijven totdat het moment geschikt is om te ontkiemen. Het zijn tweejarige planten. Het eerste jaar groeit het zaad uit tot een bladrozet met wollige dikke bladeren. Het jaar erop komt de toorts tevoorschijn die wel tot 1,5 meter hoog wordt met gele bloemen. De plant lijkt erg veel op de meer inheemse stalkaars. Het verschil zit in het blad dat bij de koningskaars veel verder afloopt langs de steel.

De keizerkaars (Verbascum phlomoides) is nog veel meer een cultuurplant. De meer vertakte toorts kan tot twee meter hoog worden. De bladeren zijn niet aflopend en donkerder groen en minder wollig behaard.

Op het internet is ook veel te beleven.

bron: www.landschapnoordholland.nl
datum: 08 september 2010
auteur: Norbert Daemen, info@landschapnoordholland.nl
laatste wijziging: 03 mei 2004

links:

http://www.neerlandstuin.nl/plantenb/eupatorium.html		Koninginnekruid voor de tuin
http://peneiland.vinden.nl/archief/milieuindicator_ruigtkruiden.html		Koninginnekruid op het PENeiland
http://www.trq.nl/school/herbarium.php?frames=herbarium&TYPE=Koningsvaren		Koningsvaren
http://www.neerlandstuin.nl/plantenb/varen.html		Koningsvaren voor de tuin
http://www.trq.nl/school/herbarium.php?frames=herbarium&TYPE=Koningskaars		Koningskaars
http://www.ivngooi.nl/terreinen/muiderberg/hollandsebrug.html		Koningskaars in Voorland Muiderberg
http://www.starmanproductions.nl/kruiden/toorts.html		Koningskaars medicinaal gebruik
http://www.tuinexpert.nl/tuinexpert_new/index.html?/tuinexpert_new/2840.html		Koningskaars voor de tuin
http://www.Natuurwegwijzer.nl		Excursies in de Noordhollandse natuur