Wilgen, knotwilgen en grienden

Nederland is ontstaan uit wilgen. Stel een boomstronk voor, die blijft hangen in de oever van de rivier. Achter de stronk verzamelt zich een ophoping van takken, klei, puin en andere rommel. In het voorjaar zakt het water en de stronk loopt uit. Wortelt en zet zich opnieuw vast. In het volgende najaar groeit de berg met rommel en klei nog groter en krijgt de wilg gezelschap van de volgende wilg. Water wordt moerasbos, moerasbos wordt veen en veen wordt Nederland. In de duinen legt de Kruipwilg het zand vast en bouwt langs de zee aan ons land. De nieuwe twijgjes net boven het vers opgestoven zand, zo groeit het duin om de golven te weerstaan.

Nederlanders bouwen dijken en leggen eerst een ondergrond met wilgentenen verzwaard met stenen; de zinkstukken waarop de nieuwe dijk vorm krijgt.

De wilg is een boom of een struik uit een dynamisch milieu. Wilgen zijn kampioen in overleven. In de Flora zijn 11 wilde soorten opgenomen terwijl er zo'n 500 variaties beschreven zijn over de hele wereld.

Bijzondere namen
Er zijn wilgen die uitgroeien tot een boom, zoals de Schietwilg en de Kraakwilg. 'Schietwilg' komt van snel groeien, de boom bereikt binnen 15 jaar een hoogte van 20 meter. 'Kraakwilg' komt van kraken. De takken en twijgjes van deze wilg breken erg snel af.
Naast de boomvormende wilgen zijn er struikwilgen. Er zijn breedbladige- en smalbladige soorten. De Katwilg met lange smalle bladeren en de Grauwe wilg met de brede ovale bladeren. De Kruipwilg in de duinen is een geval apart en heeft vaak kleine ovale blaadjes.

Katjes
De wilg plant zich voort door afbreken van takken die opnieuw uitgroeien of omvallen van de boom die op de stam opnieuw uitgroeit. Wilgen zijn tweehuizig. Er zijn dus mannetjes en vrouwtjes exemplaren. De gele katjes zijn van de mannelijke struiken terwijl de vrouwelijke katjes uitgroeien tot pluizen.
Vroeg in het voorjaar zijn de katjes niet alleen bij mensen in trek, maar ook bij bijen en hommelkoninginnen. Een wilgstruik kan staan trillen van de hoeveelheid insecten die op het kostbare eiwitrijke stuifmeel afkomen. Ook sommige vogels eten de katjes om aan de eiwit behoefte te voldoen. De pluizen van de vrouwelijke katjes zijn prima nestmateriaal om de eitjes zacht in weg te leggen.

Rupsen houden van wilg
In het zachte hout van de wilg vreet de wilgbastrups pinkdikke gaten. Na twee jaar is de rups volgroeit en verlaat de boom om zich in de grond te verpoppen en jaar erop als onze grootste nachtvlinder vleugelspanwijdte tot 9 centimeter uit de pop te komen. Aan deze rups verwante soorten in Australië worden daar gegeten. Hier zijn vooral spechten dol op deze vette kluif. Ouder wilgen zitten vaak vol met gaten van de Grote bonte specht. Ruikt de boom zurig en zitten er gaten in dan komt dat meestal door de rups.

Knotten
De wilg is in Nederland een mensenboom. De knotwilg, in feite een onthoofde Schietwilg is de bekendste van allemaal. Eens in de drie of vier jaar wordt de pruik afgezet. Als goede maat om de pruik te verwijderen geld een stevige polsdikte van de twijgen. Bij het afzetten blijft een klein stompje staan. In het voorjaar groeien de jonge spruiten al weer snel uit tot een nieuwe pruik. Handelsmerk Nederland: molens, damhekken, sloten en... knotwilgen.

Hoe nuttig zijn wilgen?
De wilg is een geriefhout boom of struik. Van oudsher werden de buigzame twijgen voor van alles gebruikt. De eerste hutten werden van wilgentenen gemaakt. In Middelie heeft iemand zo'n eerste bewoningshut nagebouwd van wilgen en riet.
Manden, hekjes, verpakkingsmateriaal, hoepels van tonnen, bonenstaken, oeverbeschoeiingen, zinkstukken, etc. werden van wilgenhout gemaakt.

Het kweken van wilg
Voor al deze toepassingen werden speciale wilgen gekweekt. Zo ontstonden wilgplantages die periodiek werden afgezet. Dit zijn grienden. In deze grienden terug te vinden in het rivieren gebied maar ook in het laagveengebied groeiden soorten met de welluidende naam als: Belgisch rood, Frans geel, Hengeloos zwart. De griendwerker had eenvoudig een hiep of een gertel waarmee de twijgen werden gekapt. Een gespleten twijg diende als bindtouw om te bossen.
Wilgen zijn ook gekweekt voor de sier zoals de Goudwilg, Treurwilg en Krulwilg. De wilg is ook nog medicinaal te gebruiken. De bast bevat asparinezuur en werd vroeger op kneuzingen gelegd om de pijn te verzachten. Wilgenbastthee verzachte pijn en dempt koorts. Koeien, schapen en geiten zijn dol op wilgentakken vermoedelijk door de asparine. De bomen jonge bomen worden volledig kaal gevreten.
De nieuwste toepassing zijn wilgen voor brandstof in electriciteitscentrales.

Januari en februari zijn de maanden om de wilgen te knotten en grienden te oogsten. Overal in het land zijn knotgroepen actief. Belangrijk omdat boeren het tijdrovende werk niet meer doen maar ook omdat het hout niet wordt gebruikt. De knotwilg is een ecologisch centrum waarop, in en bij veel andere dieren een leefplek vinden. Zou de boom niet geknot worden dan wordt de pruik te zwaar en breekt de stam open. Geknotte bomen kunnen heel oud worden en zijn beeldbepalend in ons landschap.

Helpt u mee met knotten?
Komend weekend worden in Amsterdam Zuidoost de grienden van Klarenbeek afgezet aan de Abcouderstraatweg achter het AMC. U kunt hier vrijwillig een handje helpen. Wilt u ergens anders een handje helpen met knotten, vraag dan het groepenoverzicht aan bij het secretariaat, tel. 0251-662244.

Castricum, 2004

bron: www.landschapnoordholland.nl
datum: 10 september 2010
auteur: Norbert Daemen, info@landschapnoordholland.nl
laatste wijziging: 22 maart 2007

links:

http://www.trq.nl/school/herbarium.php?frames=familie&TYPE=Wilgen		Wilgenfamilie
http://www.boudicca.de/col6-nl.htm		De Wilg
http://www.houtrijk.nl/houtrijk/inlandshout/index_2.html		Houtrijk Nederland
http://www.waddenzee.nl/dutch/navigatie/fr_index.html?/dutch/ecomare/NED0223.HTM		Grauwe wilg en Waterwilg
http://www.salixen.nl/		Boomkwekerij Bontekoe
http://www.starmanproductions.nl/kruiden/wilg.html medicinaal		Medicinale wilg
http://www.bronnen.nl/nlkweek.htm inheems plantmateriaal		Inheemse gewassen
http://www.biomass.nl		Wilg als biobrandstof
http://www.energie.nl/index2.html?evn/1996/evn96t063.html		Wilg als biobrandstof
http://www.dbnl.nl/tekst/_taa001taal08/_taa001taal08_029.htm		Waar komt de naam wilg vandaan?
http://peneiland.vinden.nl/archief/schietwilgenbos_ruigtkruiden.html		Ruigtekruiden als ondergroei bij het PEN-eiland
http://www.demooisteplek.nl/clubs/clubstek/clubstek.asp?clubid=3574		Wilgen in \'t Twiske