| home |
Home
Castricum, 2010
Korstmossen, half plant en half zwam
 |
 |
Korstmossen, half plant en half zwam
De natuur is weer een klein stapje verder. Veel bomen zijn al kaal of kleuren inmiddels prachtig. Ik geniet dagelijks van een groepje beuken bij de Gaasperplas die oranje geel kleuren. Het lage zonlicht met de prachtige zonsondergangen. Het geeft een prachtige, speciale sfeer die helemaal bij de herfst past. De koeien met de poten in de ochtendnevel in het weiland. De vochtige lucht waarin mossen en korstmossen gedijen. De laatste half plant en half zwam alsof het een andere wereld betreft. Onder het binoculair een wereld van fantasie.
Je hebt vast wel eens een korstmos gezien. Het zijn die natuurlijke graffities op steen en hout. Soms fel geel gekleurd, dan weer zwart of grijs. Niet iedereen waardeert de korstmossen en toch is het een heel bijzondere levensvorm waar je ook makkelijk aan voorbij loopt. 600 verschillende soorten komen er in Nederland voor en meer dan de helft is ernstig bedreigd of inmiddels al verdwenen. Dat is een spectaculaire achteruitgang in vergelijking met andere soorten.
Wier en schimmel
Korstmossen zijn een samenlevingsvorm of symbiose van een wier en een schimmel. Een primitieve plant en een zwam. De wier of alg komt ook vrij levend voor. Je kent de groene algen op een boom of als je de auto lang niet hebt gewassen die groene randen langs de ruiten; algen. Bij de schimmel ligt dat minder eenvoudig. Deze leeft meestal niet afzonderlijk en heeft de alg nodig. De schimmel produceert enzymen die uit de ondergrond mineralen vrijmaakt die de alg op zijn beurt voor de groei nodig heeft. De alg levert door fotosynthese suiker als brandstof aan de schimmel. Het zijn maar heel minieme hoeveelheden en zo'n korstmos tast daarom de ondergrond nauwelijks aan. Verschillende korstmossen bestaan uit verschillende algen en schimmels.
De gekste kleuren en vormen
Om het een en ander goed te zien is een binoculair, een soort microscoop met niet al te sterke vergroting, nodig.
In het thallus zijn verschillende structuren te onderscheiden. Van organen mag je niet spreken maar vaak zijn er een soort worteltjes om zich te hechten, een beschermende buitenlaag en structuren voor de verspreiding. Wat je dus ziet van het korstmos heet het thallus (letterlijk tak of groene stengel). Het thallus kan een plakkaat zijn, poedervormig, of als een gewei of wortelvormig vertakt, lange draden, schubjes, bladachtig of als bekertjes. Ze hebben een grote verscheidenheid aan kleuren.
De bekendste korstmossen zijn de citroengele op stenen maar ook ijslandsmos is een korstmos of zoals vaak op zandgrond zichtbaar het bekertjeskorstmos en boerenkoolkorstmos in de duinen.
Vocht en droogte
Op het korstmos zijn er structuren zoals haartjes en schubben waardoor het vocht langer wordt vastgehouden. Korstmossen hebben een hoge luchtvochtigheid nodig. De herfst is dan bij uitstek de geschikte tijd om te groeien.
Korstmossen zijn ook bijzonder taai en overleven ook extreme droge perioden. De hele zaak gaat dan in rust en kan volledig indrogen. Bij geringe hoeveelheden vocht van dauw bijvoorbeeld, kan al voldoende zijn. Er zijn ook soorten die permanent veel vocht nodig hebben. In bossen langs zeekusten groeien deze soorten vaak als lange slierten in de bomen.
Ondanks deze overlevingsstrategieën zijn korstmossen zeer gevoelig voor luchtverontreiniging. De meeste soorten zijn hierdoor verdwenen. Andere soorten doen het juist weer goed als er veel zwavel of ammoniak in de lucht zit. Korstmossen zijn zeer goede milieu-indicatoren. Het wel of niet voorkomen van bepaalde soorten zegt erg veel over hoe schoon de lucht is.
Ondergrond
Korstmossen zijn ook kieskeurig als het gaat om de ondergrond of substraat. Er zijn soorten die op schors van bomen groeien, alleen op zandsteen of op hardsteen, hout of stoeptegels.
Van belang hierbij is de zuurgraad van de ondergrond en het voorkomen van bepaalde mineralen zoals kalk. Andere zoeken juist zonnige plekken of schaduwplaatsen. Als je de schors van een boom bekijkt kun je verschillende soorten aan verschillende plekken op de boom terugvinden.
Oude kerkhoven zijn beroemd om de korstmossen. Het is bekend dat korstmossen zeer oud kunnen worden. Sommige soorten groeien heel erg traag en een grote plakkaat kan dan wel meer dan honderd jaar oud zijn. Schoonmaken van oude zerken moet altijd heel zorgvuldig na onderzoek van de korstmossen plaatsvinden. Anderzijds geven juist deze korstmossen een oude sfeer aan de stenen en muren. Omdat de korstmossen de stenen niet echt aantasten, is schoonmaken soms totaal overbodig.
Gebruik
Korstmossen werden en worden voor van alles gebruikt. Afdichting van scheepsnaden maar ook tegen zweetvoeten zoals het ijslandsmos of als pigment voor verfstoffen. Bloedstelpende en antibiotische werking was al heel lang bekend. Vroeger werden kompressen met korstmossen op wonden gelegd.
Bescherming
De beste bescherming is het tegen gaan van luchtverontreiniging. Kappen van oude bomen, opknappen van oude muren en zerken met de nodige voorzichtigheid maar bijvoorbeeld bij opknappen van dijken de oude stenen weer gebruiken. Begrazen in de duinen en vergrassen tegengaan of zorgen voor verstuiving geeft deze levensvorm weer meer ruimte.
Boeken over struiken verkrijgbaar in de boekhandel en de InformatieWinkel van het Landschap:
Veldgids korstmossen, 1e druk Aptroot, André , Herk, Kok van , KNNV
ISBN: 90-5011-175-0
| Links: |
|
Algemene informatie en foto's Ecomare en korstmossen Restaureren en korstmossen Nuttig gebruik van korstmossen Korstmossen eten Excursies in de Noordhollandse natuur |
